نقش گیاهان دارویی در رونق اقتصادی کشور / اسدالله افشار

نقش گیاهان دارویی در رونق اقتصادی کشور

اسدالله افشار

توسعه اراضی کشت گیاهان دارویی به وسعت 300 هزار هکتار از اهداف تعیین شده در برنامه پنج ساله هفتم توسعه ملی (1402 تا 1407) است.

لازم به ذکراست در برنامه ششم توسعه کشور، گیاهان دارویی 491 هزار هکتار افزایش یافت که بیش از 250 هزار هکتار بود.توسعه اراضی کشت گیاهان دارویی از طریق اجرای طرح های مرتع داری چند منظوره با استفاده از روش های بیولوژیکی و بیومکانیکی و جلوگیری از هرگونه تغییر کاربری مراتع نیز در برنامه هفتم کشور در نظر گرفته شده است.

در سال گذشته (28 اسفندماه) بالغ بر1500 تن گیاه دارویی برداشت و بیش از 961 تن صادر شد.

بهزاد، یکی از مسئولان سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشوردر تیرماه سال جاری اظهار داشته: 14 اقلیم طبیعی در جهان شناخته شده است که ایران حدود 11 نوع از این اقلیم را در بر می گیرد و کشور محل پرورش انواع گیاهان دارویی است.

ایشان می گوید تاکنون حدود 8600 گونه گیاهی در ایران شناسایی شده است که از این تعداد 2300 گونه دارویی بوده و به طور مستقیم در حوزه پزشکی، بهداشتی و مکمل های غذایی مورد استفاده قرار می گیرد.

قطعا بهره مندی از اقلیم خاص و مساحت حدود شش میلیون هکتاری رویشگاه های گیاهان دارویی را باید فرصت بسیار گرانبها برای بهره برداری مناسب، سرمایه گذاری جدی در فرآوری و ایجاد فرصت های اشتغال و همچنین صادرات تخصصی تر و کسب ارز در زمینه فرآورده های فرآوری شده دانست و باید از این ظرفیت و استعداد نهایت بهره برداری را نمود.

بیش از 300 دارو از گیاهان دارویی تولید می شود

بیش از 300 دارو از 1200 گیاه دارویی در کشور ساخته می شود. تولید دارو از گیاهان در کشور به سال 1359 برمی گردد.

حدود 4400 محصول طبیعی و بیش از 2000 محصول سنتی توسط شرکت های داخلی به بازار عرضه می شود.

تاکنون حدود 30000 گونه گیاهی در جهان شناسایی شده است که سهم ایران حدود 8000 گونه است که از کل گونه های موجود در اروپا بیشتر است.

سرانه مصرف گیاهان دارویی در ایران حدود یک کیلوگرم گیاه خشک است، به عبارتی 83 هزار تن گیاه دارویی به ارزش 1.2 تریلیون ریال (حدود 4 میلیون دلار) در کشور مصرف می شود، در حالی که این میزان در اروپا 900 گرم است. در ایالات متحده 2.5 کیلوگرم است.

ایران حدود 40 درصد از سهم بازار کشورهای همسایه را در اختیار دارد

در مهرماه 1402، حمیدرضا بنفشه از مقامات وزارت بهداشت اعلام کرد که ایران حدود 40 درصد از بازار گیاهان دارویی کشورهای همسایه را در اختیار دارد. البته حجم زیادی از محصولات دارویی، مکملها، محصولات غذایی و آشامیدنی به کشورهای عراق، ترکیه، گرجستان، ارمنستان و افغانستان صادر میشود.

از این نکته نیز نباید غافل شد که ایران با عرضه 98 درصدی اقلام دارویی به بازار داخلی یکی از کشورهای پیشرو در حوزه پزشکی و فناوری بهداشتی است.

نزدیک به 450 شرکت از 1400 شرکت دانش بنیان در حوزه داروهای گیاهی، بیوتکنولوژی و صنایع غذایی فعال هستند.[1]

این نکته قابل تأمل است که بدانیم هدف موسسه ملی توسعه تحقیقات پزشکی؛ توسعه صادرات محصولات دارویی است. از آنجایی که بیشتر مواد اولیه تولید داروهای گیاهی بومی کشور است، این محصولات در سطح بین المللی قابل رقابت با سایر کشورها هستند.

علاوه بر این، حدود 15 تا 20 درصد داروهای گیاهی ایران در دنیا منحصر به فرد است و ایران ظرفیت معرفی داروهای گیاهی جدید به دنیا را دارد.

کارشناسان و صاحب نظران عرصه داروهای گیاهی معتقدند؛ تولید و تجاری سازی گیاهان دارویی بهترین راه برای معرفی منابع غنی داروهای گیاهی است که علاوه بر درآمد ارزی برای کشور موجب اقتدار علمی ایران در این زمینه خواهد شد.

نقش گیاهان دارویی و تجاری سازی آنها؛ در رونق اقتصادی کشور

تجاری سازی، فرایند تبدیل فن آوری های جدید به محصولات موفق تجاری می باشد. گیاهان دارویی ظرفیت صادراتی زیادی دارند، اما به دلیل آماده نبودن بسترهای مناسب و عدم استفاده از روش های موفق تجاری، سهمی کمتر از دو درصد، از تجارت جهانی گیاهان دارویی به ایران اختصاص دارد.

ایران بزرگ ترین صادرکننده و تولیدکننده زعفران جهان است اما به علت صادرات فله ای این محصول سود زیادی نصیب ایران نمی شود ولی در عوض کشوری چون اسپانیا که واردکننده عمده زعفران ایران می باشد از طریق تجاری سازی و بسته بندی و برندسازی، زعفران فله ای ایران را با قیمتی حدود دو برابر به بازارهای جهانی عرضه می کند، همچنین با این که ایران بیشترین سطح زیر کشت گل محمدی در جهان را دارا می باشد اما سهم ناچیزی از بازار جهانی اسانس و سایر فرآورده های گل محمدی نصیب ایران می شود، این در حالی می باشد که کشوری مثل بلغارستان با داشتن سطح زیر کشتی حدود یک ششم سطح زیر کشت گل محمدی در ایران، به دلیل استفاده از روش های موفق تجاری، تقریبا ۶۵ درصد اسانس گل محمدی دنیا را تأمین می کند. لذا می توان نتیجه گرفت، که با تجاری سازی و استفاده از فن آوری های روز دنیا، در کشت و فرآوری گیاهان دارویی، علاوه بر کارآفرینی و اشتغال زایی، سهم بیشتری از تجارت جهانی گیاهان دارویی به ایران اختصاص می یابد و بنابراین درآمدی که متکی به نفت نیست برای کشور بدست می آید و در نتیجه رونق اقتصادی در کشور ایجاد می شود.[2]

در هر حال توسعه شرکتها و واحدهای فناور به سمت دانشبنیانی، برگزاری رویدادها و نمایشگاههای مختلف کسب وکار و ایده آرایی در حوزههای مختلف در این عرصه میتواند زمینه را برای رشد فناوری و گسترش تولید فراهم نماید.

جان کلام این که؛

1-با توجه به صنعت گیاهان دارویی ایران به علت نقش آن در زمینه هایی چون اشتغال و کارآفرینی، تقویت نظام سلامت، سازگار با شرایط کمآبی، فرهنگ اعتقادی مردم به مصرف گیاهان دارویی، بازار صادراتی مهم در جهان و همچنین برآورد میزان تولید گیاهان دارویی در سال 96 (در مجموع تولید دیم و آبی در کشور 197792 تن) ارزشxad افزایی به گیاهان دارویی از اهمیت ویژهایی برخوردار است.

2- ارزش اقتصادی واردات گیاهان دارویی و فرآورده های صنعتی وابسته به آن در کشورهای توسعهیافته در سال 1994 رقمی معادل 5.51 میلیارد دلار بوده است. این رقم در سال 2002 به 108 میلیارد دلار و در سال 2015 به 132 میلیارد دلار رسید.

3- همچنین فرآوری و پالایش گیاهان دارویی موجب ارزآوری بالایی میگردد. برای مثال میانگین فروش گل محمدی به صورت غنچه، گل خشک و گلاب حدود 15 تا 25 دلاربرآورد شده است در حالی که یک لیتر اسانس خالص گل محمدی بین 8 تا 22 هزار دلار قیمتگذاری میشود.

4- با توجه به پتانسیل های موجود در کشور و تولید بالای این محصولات نسبت به سایر کشورها همچنین کاربرد گسترده این محصولات در صنایع مختلف چون داروسازی (پزشکی و دامپزشکی)؛ عطر، طعم، رنگ، خوشبوکنندههای طبیعی و گیاهی؛ تولیدی افزودنیها، مکملها، چاشنی ها و ادویهجات؛ تولید فرآورده آرایشی و بهداشتی؛ تولید سموم گیاهی (گیاهپزشکی) و تولید کودهای گیاهی؛ تولید شیرین کنندههای گیاهی و نوشابهسازی؛ دمنوش های گیاهی؛ اسانس های گیاهی و نیز داروهای نارکوتیک یا مخدرهای ضد درد مفید، ارزش افزایی به گیاهان دارویی در مقیاس صنعتی از اهداف مهم این عرصه اقتصادی میباشد.

چهارشنبه: 17 / 05 / 1403- 2 صفر 1446- 7 آگوست 2024

1- Expanding cultivation of medicinal plants by 2027 on agenda. Translator; Asadollah Afshar. Tehrantimes/ August 7, 2024 - 15:58

[2] - گیاهان دارویی و اهمیت تجاری سازی آنها ارائه شده در اولین همایش ملی گیاهان دارویی، کارآفرینی و تجاری سازی (1400) جلال یاوری ، فاطمه جهان آرائیان. گیاهان دارویی و اهمیت آنها در اقتصاد مقاومتی ارائه شده در اولین همایش ملی گیاهان دارویی، کارآفرینی و تجاری سازی (1400) جلال یاوری. بررسی تنش و جابجایی شاخه چیزل در خاک لومی رسی و ارائه طرح شاخه جدید ارائه شده در دهمین کنگره ملی مهندسی ماشین های کشاورزی (بیوسیستم) و مکانیزاسیون ایران (1395) لیلا ندرلو ، جلال یاوری ، حسین جوادی کیا. تحلیل چالشهای امنیت غذایی در بین خانوارهای روستایی (دهستان هفت آشیان، شهرستان کرمانشاه) منتشر شده در فصلنامه راهبردهای توسعه روستایی (1402) جلال یاوری ، زهرا اطهری.